هیوتاگوژی چیست و چگونه یادگیری خودتعیین‌گر را شکل می‌دهد؟

هیوتاگوژی (Heutagogy) یک رویکرد آموزشی مبتنی بر یادگیری خودتعیین‌گر است؛ یعنی یادگیرنده فقط دریافت‌کننده مطالبی که مدرس از قبل تعیین کرده نیست، بلکه نقش فعالی در تعیین هدف، انتخاب مسیر، منابع، روش یادگیری و ارزیابی نتیجه دارد.

در آموزش سنتی، معمولاً مدرس یا برنامه آموزشی مشخص می‌کند چه چیزی باید یاد گرفته شود و مسیر رسیدن به آن چگونه باشد. در هیوتاگوژی، بخش بیشتری از این تصمیم‌ها به خود یادگیرنده منتقل می‌شود. بنابراین هدف فقط یادگیری یک دانش یا مهارت مشخص نیست، بلکه پرورش فردی است که بتواند نیاز یادگیری خود را تشخیص دهد، برای آن مسیر مناسبی پیدا کند، عملکرد خود را ارزیابی کند و در شرایط جدید مسیر خود را تغییر دهد.

هیوتاگوژی نخستین‌بار در سال ۲۰۰۰ توسط Stewart Hase و Chris Kenyon مطرح شد و در ادامه به‌عنوان رویکردی فراتر از یادگیری صرفاً خودراهبر توسعه پیدا کرد. پژوهش‌های جدید نیز آن را رویکردی مبتنی بر عاملیت یادگیرنده، توسعه قابلیت، بازاندیشی و فراشناخت معرفی می‌کنند.

هیوتاگوژی چیست؟

هیوتاگوژی را می‌توان به زبان ساده این‌گونه تعریف کرد:

هیوتاگوژی رویکردی است که در آن یادگیرنده مسئولیت و اختیار بیشتری برای تعیین و مدیریت فرایند یادگیری خود بر عهده دارد.

در این رویکرد، یادگیرنده ممکن است درباره موضوعاتی مانند موارد زیر تصمیم بگیرد:

• چه چیزی را یاد بگیرد؟
• چرا به یادگیری آن نیاز دارد؟
• از چه منابعی استفاده کند؟
• با چه روشی یاد بگیرد؟
• چه فعالیتی برای تمرین انجام دهد؟
• چگونه میزان پیشرفت خود را بررسی کند؟
• در صورت مناسب نبودن مسیر، چه چیزی را تغییر دهد؟

بنابراین هیوتاگوژی صرفاً به معنی «خودخوانی» یا «مطالعه بدون معلم» نیست. تفاوت اصلی در میزان عاملیت و اختیار یادگیرنده در طراحی یادگیری است.

در یک دوره هیوتاگوژیک ممکن است مدرس همچنان حضور داشته باشد، بازخورد بدهد، منابع معرفی کند و موقعیت‌های یادگیری طراحی کند؛ اما تصمیم‌گیری درباره بخش مهمی از مسیر یادگیری به یادگیرنده واگذار می‌شود.

هیوتاگوژی چگونه شکل گرفت؟

مفهوم هیوتاگوژی در سال ۲۰۰۰ توسط Stewart Hase و Chris Kenyon مطرح شد. ایده اصلی این بود که در محیط‌های پیچیده و متغیر، صرفاً آموزش یک مجموعه ثابت از دانش و مهارت‌ها نمی‌تواند همیشه فرد را برای موقعیت‌های جدید آماده کند.

فرد ممکن است یک مهارت مشخص را به‌خوبی یاد گرفته باشد، اما وقتی با مسئله‌ای مواجه می‌شود که دقیقاً مشابه نمونه‌های آموزشی نیست، به توانایی دیگری نیاز دارد: قابلیت پیدا کردن راه‌حل و ادامه دادن فرایند یادگیری در شرایط جدید.

از همین نقطه، هیوتاگوژی بر مفاهیمی مانند استقلال، عاملیت، قابلیت، بازاندیشی و یادگیری مادام‌العمر تأکید می‌کند. منابع دانشگاهی نیز هیوتاگوژی را توسعه‌ای از آندراگوژی و در عین حال رویکردی متمایز با تأکید بیشتر بر تعیین مسیر یادگیری توسط خود فرد معرفی کرده‌اند.

هدف اصلی آموزش خودمحور چیست؟

هدف هیوتاگوژی فقط این نیست که فرد یک موضوع مشخص را یاد بگیرد.

هدف عمیق‌تر، توسعه فردی است که بتواند:

1. نیاز یادگیری خود را تشخیص دهد.
2. برای رسیدن به هدف، مسیر مناسبی انتخاب کند.
3. منابع مختلف را بررسی و ارزیابی کند.
4. دانش را در موقعیت‌های جدید به کار ببرد.
5. درباره عملکرد و روش یادگیری خود فکر کند.
6. در صورت تغییر شرایط، مسیر یادگیری را اصلاح کند.

به همین دلیل، مفهوم Capability یا قابلیت در هیوتاگوژی اهمیت زیادی دارد.

تفاوت بین «دانستن یک روش» و «توانایی استفاده از دانش در شرایط جدید» دقیقاً در همین نقطه مشخص می‌شود.

اصول اصلی هیوتاگوژی چیست؟

هیوتاگوژی بر چند اصل مهم استوار است. در ادبیات این حوزه، چهار مفهوم عاملیت، قابلیت، بازاندیشی و فراشناخت جایگاه ویژه‌ای دارند.

۱. عاملیت یادگیرنده

Learner Agency یکی از مهم‌ترین پایه‌های هیوتاگوژی است.

عاملیت یعنی فرد احساس و توانایی لازم برای تصمیم‌گیری و اقدام درباره فرایند یادگیری خود را داشته باشد.

برای مثال، فرض کنید فردی می‌خواهد مهارتی حرفه‌ای یاد بگیرد. در یک سیستم کاملاً مدرس‌محور، مدرس ترتیب تمام مباحث را تعیین می‌کند.

اما در یک محیط هیوتاگوژیک، یادگیرنده می‌تواند بر اساس نیاز واقعی خود تصمیم بگیرد ابتدا کدام بخش را یاد بگیرد و چه زمانی به سراغ موضوعات دیگر برود.

در نتیجه، یادگیرنده فقط مجری برنامه آموزشی نیست؛ بلکه در شکل دادن به آن نقش دارد.

۲. توسعه قابلیت

هیوتاگوژی بین شایستگی (Competence) و قابلیت (Capability) تفاوت قائل می‌شود.

شایستگی یعنی فرد بتواند یک وظیفه یا مهارت مشخص را در شرایط مورد انتظار انجام دهد.

اما قابلیت یعنی فرد بتواند در شرایطی که از قبل دقیقاً برای آن آموزش ندیده است نیز از دانش، تجربه و قدرت تصمیم‌گیری خود استفاده کند.

برای مثال، کسی که فقط دستورالعمل مشخصی برای حل یک مسئله را حفظ کرده است، لزوماً قابلیت حل مسئله ندارد.

در هیوتاگوژی تلاش می‌شود فرد بتواند در مواجهه با مسئله جدید، شرایط را تحلیل کند و راه‌حل مناسب پیدا کند.

۳. بازاندیشی

Reflection یا بازاندیشی یعنی یادگیرنده بعد از یک تجربه، فقط به نتیجه نگاه نکند؛ بلکه فرایند رسیدن به نتیجه را نیز بررسی کند.

مثلاً از خود بپرسد:

• چه چیزی را درست انجام دادم؟
• کجا اشتباه کردم؟
• کدام منبع برای من مفیدتر بود؟
• چرا این روش یادگیری نتیجه مطلوب نداشت؟
• دفعه بعد چه چیزی را تغییر می‌دهم؟

این کار باعث می‌شود تجربه به یادگیری عمیق‌تر تبدیل شود.

۴. فراشناخت

فراشناخت یعنی فرد نسبت به نحوه یادگیری خودش آگاهی داشته باشد.

در هیوتاگوژی، یادگیرنده باید بتواند نه‌تنها درباره «چه چیزی یاد گرفته‌ام؟» بلکه درباره «چگونه یاد گرفتم؟» نیز فکر کند.

برای نمونه، فرد ممکن است متوجه شود که با مطالعه صرفاً نظری نمی‌تواند یک مهارت را به‌خوبی یاد بگیرد و به تمرین عملی بیشتری نیاز دارد.

این شناخت به او کمک می‌کند روش یادگیری خود را اصلاح کند.

۵. یادگیری غیرخطی

یادگیری در هیوتاگوژی الزاماً یک مسیر خطی و از پیش تعیین‌شده ندارد.

ممکن است فرد هنگام مطالعه یک موضوع با پرسش جدیدی مواجه شود، برای پاسخ به آن سراغ منبع دیگری برود، دوباره به موضوع قبلی بازگردد و سپس مسیر خود را تغییر دهد.

بنابراین مسیر یادگیری می‌تواند بر اساس تجربه، پرسش، بازخورد و نیاز جدید تغییر کند.

یادگیری دوحلقه‌ای در یادگیری خودتعیین‌گر چیست؟

یکی از مفاهیم مهم در هیوتاگوژی Double-Loop Learning یا یادگیری دوحلقه‌ای است.

در یادگیری ساده، فرد ممکن است فقط به دنبال اصلاح عملکرد خود باشد . مثلاً:

«چگونه این مسئله را بهتر حل کنم؟»

اما در یادگیری دوحلقه‌ای، فرد یک مرحله عمیق‌تر می‌رود:

«آیا فرضی که بر اساس آن مسئله را تعریف کرده‌ام، اصلاً درست بوده است؟»

بنابراین فقط نتیجه یا روش اصلاح نمی‌شود؛ بلکه فرض‌ها، معیارها و طرز فکر پشت تصمیم نیز بررسی می‌شوند.

این نوع یادگیری اهمیت زیادی دارد، زیرا فرد را برای موقعیت‌هایی آماده می‌کند که پاسخ از قبل مشخصی برای آن‌ها وجود ندارد.

تفاوت پداگوژی، آندراگوژی و هیوتاگوژی چیست؟

برای درک دقیق هیوتاگوژی باید آن را در کنار دو رویکرد شناخته‌شده دیگر یعنی پداگوژی و آندراگوژی بررسی کرد.

این سه رویکرد را نباید الزاماً رقیب یکدیگر دانست. تفاوت اصلی آن‌ها در میزان کنترل مدرس و میزان عاملیت یادگیرنده است. در ادبیات پژوهشی نیز هیوتاگوژی در انتهای یادگیرنده‌محور این طیف قرار می‌گیرد.

نقش مدرس در آموزش خودمحور چیست؟

هیوتاگوژی به معنی حذف مدرس نیست.

در این رویکرد، نقش مدرس از «منبع اصلی و کنترل‌کننده یادگیری» به سمت تسهیل‌گر و همراه یادگیری تغییر می‌کند. مدرس می‌تواند:

• موقعیت‌های واقعی یادگیری ایجاد کند.
• منابع معتبر معرفی کند.
• پرسش‌های چالش‌برانگیز مطرح کند.
• بازخورد ارائه دهد.
• به یادگیرنده در ارزیابی عملکرد کمک کند.
• نقاط ضعف و خلأهای یادگیری را آشکار کند.
• فرصت تجربه و حل مسئله فراهم کند.
• از یادگیرنده بخواهد درباره فرایند یادگیری خود بازاندیشی کند.

در نتیجه، نقش مدرس حذف نمی‌شود؛ بلکه کنترل مستقیم او بر مسیر یادگیری کاهش پیدا می‌کند.

یک مثال ساده از هیوتاگوژی

فرض کنید فردی می‌خواهد یک مهارت حرفه‌ای جدید یاد بگیرد.

در یک دوره کاملاً سنتی، مدرس می‌گوید:

«ابتدا فصل اول را بخوان، سپس فصل دوم را مطالعه کن و در پایان آزمون بده.»

اما در یک محیط هیوتاگوژیک، ابتدا مسئله واقعی مشخص می‌شود. یادگیرنده می‌تواند:

1. نیاز خود را مشخص کند.
2. هدف یادگیری تعیین کند.
3. منابع مختلف را بررسی کند.
4. مسیر مناسب را انتخاب کند.
5. تمرین یا پروژه واقعی انجام دهد.
6. نتیجه کار را ارزیابی کند.
7. از مدرس یا دیگران بازخورد بگیرد.
8. بر اساس بازخورد مسیر خود را اصلاح کند.

در این حالت، یادگیرنده صرفاً «مطالب دوره» را مصرف نمی‌کند؛ بلکه فرایند یادگیری را مدیریت می‌کند.

مزایای یادگیری خودتعیین‌گر چیست؟

هیوتاگوژی در محیط مناسب می‌تواند مزایای مهمی داشته باشد.

1.افزایش استقلال

یادگیرنده وابستگی کمتری به دستورالعمل دائمی مدرس پیدا می‌کند و می‌تواند برای مسائل جدید تصمیم بگیرد.

2.افزایش قابلیت سازگاری

فرد به‌جای حفظ پاسخ‌های ثابت، توانایی بیشتری برای مواجهه با موقعیت‌های جدید پیدا می‌کند.

این ویژگی به‌خصوص در محیط‌هایی اهمیت دارد که دانش و مهارت‌های موردنیاز دائماً تغییر می‌کنند.

3.تقویت تفکر انتقادی

وقتی فرد خودش منابع و مسیر یادگیری را انتخاب می‌کند، باید بتواند کیفیت اطلاعات و مناسب بودن آن‌ها را نیز بررسی کند.

4.تقویت فراشناخت

فرد یاد می‌گیرد عملکرد و روش یادگیری خودش را ارزیابی کند.

5.کمک به یادگیری مادام‌العمر

هدف هیوتاگوژی فقط موفقیت در یک دوره نیست؛ بلکه ایجاد توانایی ادامه دادن یادگیری در آینده است. پژوهش‌های مرتبط با هیوتاگوژی نیز ارتباط آن را با یادگیری مادام‌العمر و توسعه قابلیت‌های یادگیرنده بررسی کرده‌اند.

محدودیت‌ها و چالش‌های یادگیری هیوتاگوژی

هیوتاگوژی با وجود مزایای خود، برای همه افراد و همه موقعیت‌های آموزشی به یک اندازه مناسب نیست.

به همین دلیل، اجرای موفق هیوتاگوژی به سطح آمادگی یادگیرنده، نوع موضوع، هدف آموزشی و میزان پیچیدگی یادگیری بستگی دارد. پژوهش‌های مروری نیز چالش‌هایی مانند نیاز به آمادگی آموزشی، آموزش مدرس و حمایت سازمانی را از عوامل مهم اجرای موفق این رویکرد می‌دانند.

هیوتاگوژی برای چه کسانی مناسب است؟

هیوتاگوژی به‌ویژه برای افرادی مناسب‌تر است که توانایی نسبی در مدیریت یادگیری خود دارند.

از جمله:

• دانشجویان و پژوهشگران
• متخصصان و کارکنان حرفه‌ای
• افرادی که در حال یادگیری مهارت‌های جدید هستند
• یادگیرندگان باتجربه
• افرادی که با مسائل پیچیده و متغیر مواجه‌اند
• کسانی که به یادگیری مادام‌العمر نیاز دارند

البته سن به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. مهم‌تر از سن، میزان آمادگی فرد برای پذیرش مسئولیت و تصمیم‌گیری درباره یادگیری است.

هیوتاگوژی در آموزش آنلاین چگونه اجرا می‌شود؟

محیط آنلاین به دلیل دسترسی گسترده به منابع و امکان انتخاب مسیرهای مختلف، ظرفیت مناسبی برای اجرای هیوتاگوژی دارد.

اما یک نکته مهم وجود دارد:

هر آموزش آنلاین، هیوتاگوژیک نیست.

اگر یک دوره آنلاین دقیقاً همان ساختار کلاس سنتی را فقط به فضای اینترنت منتقل کند، صرفاً آنلاین است؛ نه لزوماً هیوتاگوژیک.

برای نزدیک شدن یک دوره آنلاین به هیوتاگوژی می‌توان به یادگیرنده اجازه داد:

1. مسئله یا هدف خود را انتخاب کند.
2. منابع مختلف را بررسی کند.
3. مسیر یادگیری خود را تنظیم کند.
4. یک پروژه یا خروجی واقعی تولید کند.
5. عملکرد خود را ارزیابی کند.
6. بازخورد دریافت کند.
7. مسیر خود را اصلاح کند.

در پژوهش‌های مربوط به آموزش عالی آنلاین نیز هیوتاگوژی به‌عنوان رویکردی مناسب برای موقعیت‌هایی مطرح شده که یادگیرنده باید با مسائل پیچیده و نیازهای حرفه‌ای متغیر مواجه شود.

نقش هوش مصنوعی در هیوتاگوژی چیست؟

هوش مصنوعی می‌تواند برخی از موانع یادگیری خودتعیین‌گر را کاهش دهد؛ زیرا دسترسی به توضیح، مثال، پرسش، بازخورد و منابع را سریع‌تر می‌کند.

برای مثال، یادگیرنده می‌تواند از ابزارهای هوش مصنوعی برای:

• تولید پرسش‌های تمرینی
• دریافت توضیح درباره یک مفهوم دشوار
• مقایسه چند دیدگاه
• دریافت بازخورد اولیه روی یک پروژه
• شناسایی نقاط ضعف
• پیدا کردن مسیرهای احتمالی برای ادامه مطالعه

استفاده کند.

اما استفاده از AI زمانی با روح هیوتاگوژی سازگار است که تصمیم‌گیری همچنان در اختیار یادگیرنده باشد.

اگر فرد هر پاسخ تولیدشده توسط هوش مصنوعی را بدون بررسی بپذیرد، در واقع بخشی از فرایند ارزیابی و تفکر را به ابزار واگذار کرده است.

بنابراین استفاده صحیح از AI در هیوتاگوژی باید به افزایش عاملیت، تفکر انتقادی و فراشناخت کمک کند، نه اینکه جایگزین آن‌ها شود. پژوهش‌های جدید نیز ارتباط میان هیوتاگوژی، ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی را به‌عنوان یکی از حوزه‌های در حال توسعه این رویکرد بررسی می‌کنند.

چگونه هیوتاگوژی را در یک محیط آموزشی اجرا کنیم؟

برای اجرای عملی هیوتاگوژی می‌توان از یک چرخه هفت‌مرحله‌ای استفاده کرد:

نکته مهم این است که این مراحل الزاماً یک مسیر کاملاً خطی نیستند. ممکن است یادگیرنده پس از دریافت بازخورد به مرحله تعیین هدف برگردد و هدف خود را تغییر دهد.

تفاوت هیوتاگوژی با آموزش سنتی در چیست؟

تفاوت اصلی را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد:

در آموزش سنتی، مسیر یادگیری بیشتر توسط سیستم آموزشی تعیین می‌شود؛ در هیوتاگوژی، یادگیرنده نقش اصلی را در تعیین مسیر یادگیری بر عهده می‌گیرد.

آیا هیوتاگوژی جایگزین پداگوژی و آندراگوژی است؟

خیر.

هیوتاگوژی قرار نیست پداگوژی یا آندراگوژی را از بین ببرد.

هر رویکرد می‌تواند در شرایط خاصی مناسب باشد.

اگر فردی برای اولین‌بار با یک موضوع کاملاً جدید مواجه شده باشد، احتمالاً به ساختار و راهنمایی بیشتری نیاز دارد.

با افزایش دانش و تجربه، می‌توان اختیار بیشتری به او داد.

در مراحل پیشرفته‌تر، زمانی که فرد توانایی تشخیص نیاز، انتخاب منابع و ارزیابی عملکرد خود را دارد، استفاده از عناصر هیوتاگوژیک می‌تواند مناسب‌تر باشد.

بنابراین بهتر است این رویکردها را یک طیف از هدایت بیشتر تا خودتعیین‌گری بیشتر در نظر بگیریم، نه اینکه یکی را همیشه بهتر از دیگری بدانیم.

جمع‌بندی

هیوتاگوژی یا یادگیری خودتعیین‌گر رویکردی است که مسئولیت و اختیار بیشتری را به یادگیرنده منتقل می‌کند. در این رویکرد، یادگیرنده فقط محتوای از پیش تعیین‌شده را دریافت نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند در تعیین هدف، انتخاب منابع، طراحی مسیر، اجرای فعالیت‌ها و ارزیابی یادگیری خود نقش داشته باشد.

مهم‌ترین عناصر هیوتاگوژی شامل عاملیت یادگیرنده، توسعه قابلیت، بازاندیشی، فراشناخت و یادگیری غیرخطی هستند.

تفاوت اصلی هیوتاگوژی با یادگیری خودراهبر نیز در میزان اختیار است؛ در یادگیری خودراهبر ممکن است هدف از قبل تعیین شده باشد، اما در هیوتاگوژی خود یادگیرنده می‌تواند در تعیین هدف و مسیر یادگیری نیز نقش داشته باشد.

در عین حال، هیوتاگوژی به معنی حذف مدرس نیست. مدرس همچنان می‌تواند با طراحی موقعیت‌های یادگیری، ارائه منابع، بازخورد و ایجاد چالش‌های مناسب، فرایند یادگیری را پشتیبانی کند.

برای افرادی که در حوزه آموزش فعالیت می‌کنند، شناخت هیوتاگوژی در کنار یادگیری اصول آموزش پداگوژی می‌تواند به درک بهتر تفاوت میان آموزش مدرس‌محور، یادگیرنده‌محور و خودتعیین‌گر کمک کند.

در نهایت، ارزش اصلی هیوتاگوژی زمانی مشخص می‌شود که هدف آموزش فقط انتقال یک مجموعه اطلاعات نباشد؛ بلکه بخواهیم یادگیرنده‌ای ایجاد کنیم که بتواند نیاز خود را تشخیص دهد، مسیر یادگیری را انتخاب کند، عملکرد خود را ارزیابی کند و در برابر تغییرات به یادگیری ادامه دهد.

آموزشگاه کلید هنر می‌تواند برای افرادی که به حوزه آموزش و مهارت‌های تدریس علاقه‌مند هستند، نقطه شروعی برای آشنایی عملی‌تر با مفاهیم آموزشی و روش‌های تدریس باشد.

سوالات متداول درباره هیوتاگوژی

منابع معتبر برای مطالعه بیشتر

• PubMed Central – مرور جامع هیوتاگوژی
  مقاله Heutagogy: A Comprehensive Review of Self-Determined Learning in Contemporary Education یک مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ است که پژوهش‌های مرتبط با هیوتاگوژی، یادگیری خودتعیین‌گر، عاملیت، قابلیت، بازاندیشی و فناوری را بررسی کرده است.
• Springer – هیوتاگوژی و یادگیری خودتعیین‌گر
  فصل علمی Self-Determination in Positive Education به مفهوم هیوتاگوژی و یادگیری خودتعیین‌گر پرداخته و نقش استقلال و انتخاب یادگیرنده را بررسی می‌کند.
• Springer – هیوتاگوژی و طراحی یادگیری
  کتاب و پژوهش‌های منتشرشده در Springer درباره Heutagogy: A Holistic Framework for Creating Twenty-First-Century Self-determined Learners از منابع مهم برای مطالعه عمیق‌تر درباره یادگیری خودتعیین‌گر و طراحی محیط‌های آموزشی محسوب می‌شوند.

دوره‌ مرتبط پیشنهادی

اگر هدف شما فقط آشنایی نظری با هیوتاگوژی نیست و می‌خواهید مفاهیم آموزشی، طراحی فرایند تدریس و روش‌های آموزش را به شکل کاربردی‌تر یاد بگیرید، دوره‌های مرتبط با آموزش و تدریس می‌توانند مکمل مناسبی برای مطالعه این موضوع باشند.

آموزش پداگوژی : دوره آموزش پداگوژی برای افرادی که به آموزش، تدریس و طراحی فرایند یادگیری علاقه‌مند هستند، مرتبط‌ترین گزینه با موضوع این مقاله است.آشنایی با پداگوژی می‌تواند به درک بهتر تفاوت میان آموزش مدرس‌محور و رویکردهایی مانند آندراگوژی و هیوتاگوژی کمک کند.